Փաշինյանի պնդումը՝ թե գազի գնի թանկացումը «սուբսիդավորվել է արդյունք ստեղծող քաղաքացիների հարկերի հաշվին» չի արտացոլում իրականությունը
Չնայած վարչապետ Փաշինյանի այսօրվա հայտարարությանը առ այն, որ վերջին 8 տարում ռուսական գազի գինը Հայաստանի համար սահմանին 2 անգամ բարձրացել է, սակայն ՀՀ բնակչությունը դա չի զգացել, քանզի տարբերությունը փոխհատուցվել է «աշխատող, արդյունք ստեղծող քաղաքացու հարկերի շնորհիվ», իրողություններն ու իրականությունն այս հարցի շուրջ տարբերվում են այդ հայտարարությունից։
Փաշինյանի իշխանության գալուց հետո ՌԴ-ն առաջին անգամ գազի սակագինը բարձրացրել է 2019 թվականին՝ $150-ից դարձնելով $165 1000 խորհանարդի համար։ Այդ անգամ իրոք հայաստանյան սպառողը չզգաց գազի թանկացման սակագինը իր գրպանի վրա, բայց ոչ թե հարկատուի հարկերի շնորհիվ, այլ «Գազպրոմ Արմենիայի», քանզի որոշվեց, որ գազի գնի տարբերությունը կվճարի այդ ընկերությունը իր ներքին ռեզերվների հաշվին։
Երկրորդ անգամ ՌԴ-ն գազի սակագինը բարձրացրեց 2022 թվին և այս անգամ արդեն թանկացումը անդրադարձավ նաև բնակչության վրա՝ 139 դրամից դառնալով 143,7 դրամ։
Հատկանշական է, որ նույն ժամանակահատվածում ՌԴ-ն և ՀՀ-ն կնքեցին գազի սակագնի վերաբերյալ նոր համաձայնագիր, որով ռուսական գազը Հայաստանի համար սահմանին 10 տարի շարունակ պետք է մնար անփոփոխ՝ $165 1000 խորանարդի համար, փոխարենը Հայաստանի կառավարությունը պարտավորվեց 10 տարի շարունակ ռուսական Գազպրոմին վճարել Հրազդան ՋԷԿ-ի կուտակած պարտքերը՝ տարեկան $31 մլն կտրվածքով։
Այս պայմանագրին մենք հաջորդիվ կանդրադառնանք ավելի մանրամասն։
Գազի գնի փոփոխությունները՝ ըստ տարիների
- 2019 թվականի հունվարի 1-ից։ Հայաստանի սահմանին ռուսական գազի գինը 1000 խորանարդ մետրի դիմաց 150 դոլարից դարձավ 165 դոլար։ Այդուհանդերձ, բնակչության համար գազի սակագինը չփոխվեց և պահպանվեց 139 դրամ՝ մեկ խորանարդ մետրի դիմաց։
- 2022 թվականի ապրիլի 1-ից։ Բնակչության համար գազի սակագինը բարձրացավ՝ 139 դրամից դառնալով 143,7 դրամ մեկ խորանարդ մետրի դիմաց։ Աճը կազմեց 4,7 դրամ կամ մոտ 3,4 տոկոս։
- 2022 թվականին կիրառվող գնագոյացման մեխանիզմը։ Գազի գնի հաշվարկում հաշվի էր առնվում նաև դրա ջերմատվությունը՝ կալորիականությունը։ Օրինակ՝ 7900 կկալ/խորանարդ մետր ջերմատվության դեպքում նշված գինը 1000 խորանարդ մետրի դիմաց 165 դոլար էր, իսկ 8500 կկալ ջերմատվության դեպքում հաշվարկային գինը՝ 177,53 դոլար։ Վերջին թիվը վերաբերում էր որոշակի ջերմատվության պայմաններում կատարված հաշվարկին և ինքնին չէր նշանակում, որ բոլոր դեպքերում պայմանագրային գինը բարձրացել էր մինչև այդ մակարդակը։ Այս տվյալները ցույց են տալիս, որ սահմանային գնի փոփոխությունը և բնակչության սակագնի փոփոխությունը տարբեր ժամանակներում կարող են չհամընկնել։ 2019 թվականին ներկրվող գազի գինն աճել էր, բայց բնակչության սակագինը մնացել էր նույնը։ 2022 թվականին բնակիչների սակագինն արդեն բարձրացել էր։
Ինչո՞ւ սահմանին գազի թանկացումը միշտ չէ, որ նույն չափով ազդում է բնակչի վճարի վրա
Գազի վերջնական սակագինը միայն ներկրվող գնի արդյունքը չէ։ Այն ձևավորվում է մի շարք գործոնների հաշվառմամբ՝ ներառյալ գազի գնման արժեքը, ջերմատվությունը, փոխադրման և բաշխման ծախսերը, կորուստները, ընկերության այլ ծախսերն ու շահույթի բաղադրիչը, հարկերը և կարգավորողի որոշումները։ Հետևաբար, եթե սահմանին գազը թանկանում է, դրանից դեռ չի հետևում, որ բնակիչների սակագինը պետք է նույն չափով և նույն պահին բարձրանա։ Տարբերությունը կարող է պայմանավորված լինել սակագնային կարգավորումներով կամ ծախսերի բաշխման մեխանիզմներով։ Փաշինյանի հայտարարության մեջ առանցքային է այն պնդումը, որ կառավարությունը կարողացել է գնի բարձրացումն այնպես կառավարել, որ այն բնակչության համար էականորեն նկատելի չլինի։ Սակայն միայն սահմանային գնի և բնակչության սակագնի թվերը բավարար չեն եզրակացնելու, թե այդ տարբերությունը կոնկրետ ինչպես է ծածկվել։ Փաստն այն է, որ 2022 թվականի ապրիլի 1-ից բնակչության համար գազի սակագինը բարձրացել է 139 դրամից՝ դառնալով 143,7 դրամ՝ մեկ խորանարդ մետրի դիմաց։ Այսինքն՝ աճը կազմել է 4,7 դրամ կամ մոտ 3,4 տոկոս։
Գազի հնարավոր նոր թանկացման մասին
Գազի հնարավոր թանկացման հարցը կրկին քննարկման առարկա է դարձել վերջին օրերին։ Հոկտեմբերի 20-ին հրապարակված՝ Եվրասիական տնտեսական միության պայմանագրի կիրառումը Հայաստանի նկատմամբ կասեցնելու հնարավոր հետևանքներին վերաբերող զեկույցում դիտարկվում է մի սցենար, որի դեպքում Հայաստան ներկրվող գազի գինը կարող է 1000 խորանարդ մետրի դիմաց 177,5 դոլարից հասնել 300 դոլարի։
Սակայն սա պայմանական հաշվարկ է՝ կապված ԵԱՏՄ-ին Հայաստանի անդամակցության հնարավոր կասեցման սցենարի հետ, ոչ թե արդեն կայացված որոշում կամ հաստատված թանկացում։ Հոկտեմբերի 1-ին Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել էր, որ կառավարությունը Ռուսաստանից գազի գնի բարձրացման վերաբերյալ պաշտոնական ազդակ չի ստացել։ Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի հրապարակած տեղեկությունների համաձայն՝ 2026 թվականի օգոստոսի 1-ից բնակչության համար գազի սակագները մնացել են անփոփոխ՝ չնայած գազամատակարարման համակարգի որոշ բաղադրիչների վերանայմանը։
Գազի հնարավոր թանկացման հետևանքների վերաբերյալ քննարկումներում շրջանառվում են նաև այլընտրանքային մատակարարումների և եվրոպական շուկայի հնարավորությունների մասին տեսակետներ։ Սակայն Եվրոպայի կողմից Հայաստանի գազի թանկացման հետևանքով առաջացած ծախսերը սուբսիդավորելու վերաբերյալ հաստատված պայմանավորվածություն կամ պաշտոնական որոշում ներկայացված չէ։
Այդ պատճառով նման հնարավորությունը դեռ չի կարելի դիտարկել որպես իրատեսական փոխհատուցման երաշխիք։ Գազի գնի հնարավոր բարձրացման ազդեցությունը կախված կլինի ոչ միայն սահմանային գնից, այլև մատակարարման պայմաններից, այլընտրանքային աղբյուրների հասանելիությունից և կարգավորողի որոշումներից։ Իսկ բնակչի համար ամենակարևոր ցուցանիշը մնում է վերջնական սակագինը՝ այն գումարը, որը նա վճարում է սպառած գազի դիմաց։
Ռուսական սահմանափակումները կարո՞ղ են նոր հնարավորություններ բացել Հայաստանի համար
Ռուսաստանի կողմից հայկական մրգերի, բանջարեղենի և այլ ապրանքների նկատմամբ սահմանափակումները ցույց են տալիս, թե որքան խոցելի կարող է լինել մեկ շուկայից կախված արտահանումը։ 2026 թվականի մայիսից Ռուսաստանը սահմանափակումներ է մտցրել հայկական մի շարք գյուղատնտեսական ապրանքների ներմուծման նկատմամբ՝ հարվածելով հատկապես այն արտադրողներին, որոնց հիմնական շուկան Ռուսաստանն էր։
Սակայն այս սահմանափակումներին հաջորդել է նաև այլընտրանքային շուկաների ուղղությամբ քայլ։ Եվրամիությունը 2026 թվականի հոկտեմբերի 10-ից ուժի մեջ է դրել հայկական ապրանքների համար ժամանակավոր առևտրային արտոնություններ, որոնք երկու տարի ժամկետով նվազեցնում կամ վերացնում են մաքսատուրքերը ապրանքների լայն շրջանակի համար։ Դրանք նախատեսված են աջակցելու հայկական արտահանողներին և օգնելու նրանց դիվերսիֆիկացնել իրացման շուկաները։
Արտոնությունները տարածվում են նաև մի շարք գյուղատնտեսական ապրանքների վրա, թեև որոշ ապրանքների համար գործում են քվոտաներ և ծագման կանոններ։ Այս օրինակը ցույց է տալիս, որ արտաքին տնտեսական ճնշումը կարող է ոչ միայն խնդիրներ ստեղծել, այլև արագացնել այլընտրանքային շուկաներ գտնելու անհրաժեշտությունը։ Դա, իհարկե, դեռ չի նշանակում, որ բոլոր արտադրողները կարող են անմիջապես փոխարինել ռուսական շուկան եվրոպականով․ դրա համար անհրաժեշտ են համապատասխան չափանիշների պահպանում, լոգիստիկ հնարավորություններ և կայուն գնորդներ։ Նույն տրամաբանությամբ կարելի է դիտարկել նաև գազի հնարավոր թանկացման հարցը։ Եթե Ռուսաստանը բարձրացնի Հայաստան մատակարարվող գազի գինը, դա կարող է լրացուցիչ ծախսեր առաջացնել Հայաստանի տնտեսության և սպառողների համար։
Բայց երկարաժամկետ հեռանկարում նման զարգացումը կարող է նաև ավելի հրատապ դարձնել էներգետիկ աղբյուրների ու մատակարարման ուղիների դիվերսիֆիկացումը։ Սա չի նշանակում, թե Եվրոպան անպայման կփոխհատուցի գազի հնարավոր թանկացման հետևանքով առաջացած ծախսերը․ նման երաշխիք կամ հաստատված պայմանավորվածություն չկա։ Սակայն հայկական արտահանման նկատմամբ ռուսական սահմանափակումներից հետո ԵՄ-ի տրամադրած առևտրային արտոնությունները ցույց են տալիս, որ այլընտրանքային տնտեսական կապերի զարգացումը հնարավոր է։ Գազի դեպքում ևս հարցը ոչ միայն հնարավոր թանկացումն է, այլև այն, թե Հայաստանը որքանով կկարողանա նվազեցնել մեկ մատակարարից կախվածությունը։